Press "Enter" to skip to content

HUMANIZMI, FEJA E EPOKËS

Nga Xhelaledin Ozbek

“E besoj me gjithë  zemër se humanizmi do të jetë feja e kulluar e së ardhmes, pra, respekti për njeriun në tërësi; jeta do të bartë një vlerë etike, do të shenjtërohet, do të sublimohet. Ligji kryesor i së nesërmes, do të jetë nderimi i njeriut. Ky besim nuk do të mbështillet me ndonjëfarë dyshimi, nuk do të jetë i mbyllur për të tjerët si disa sekte a parti. Një shkencë e gjerë dhe e lirë që jeton në botë sipas qejfit, që nuk njeh tjetër udhëheqës përveç mendjes, që nuk ka simbole të fshehta, tempuj, klerikë, kisha… Ja pra, feja e vetme që do t’i japë flatra njeriut!” (E. Renan, L’avenir de la science)

Feja e një epoke që ka humbur besimin. Çdo filozofi që kërkon t’i dëgjohet fjala, është e detyruar të vishet me një kaftan të tillë. Humaniste ishin të gjitha lëvizjet ideore të Evropës, që nga marksizmi deri tek ekzistencializmi. Më shumë këllëf sesa koncept; jo fjalë, por kameleon; sikurse demokracia, sikurse socializmi. Humanizmi është një koncept i ri në gjuhët perëndimore, që është zbuluar pas viteve 1850. Por filoperëndimorët tanë e pëlqyen menjëherë këtë fjalë. Sipas tyre, Junusët, Mevlanat, Haxhi Veli Bektashët janë humanistë të kulluar. Çfarë është humanizmi, askush s’tenton ta përkufizojë.[1]

Kjo fjalë ka dy kuptime të ndryshme: e para, admirim ndaj antikitetit. Për Evropën e shekullit VI, humanizmi është një arratisje, një kërkim i së panjohurës. Një ekzotizëm, nevoja për një dimension të ri. Për njeriun e Mesjetës, që përpiqet të shpëtojë nga tabutë e kishës, është arratisje drejt letërsisë së Epokës së Lashtë. Paganizmi që nuk shkrinte dot individin në shoqëri, ishte liria, rezistenca. T’ia mbathësh nga muri i kishës, duke shpëtuar nga korsa metalike e dogmave, ishte edhe joshëse edhe e parrezikshme. Perëndimi po strehohej në të shkuarën e vet; po analizonte trashëgiminë shpirtërore që në krye të herës, po mblidhte stolitë e çmuara të trashëgimisë së paprekur të tij, të trashëgimisë së abandonuar. Antikiteti ishte edhe vetë ai, edhe tjetri.

Njeriu po krijonte kontakt të afërt me një mendim që Krishtërimi nuk e kishte shtrydhur. Ishte shpëtim nga testamenti, ishte dëshira për të fluturuar me krahët e vet. Nuk ishte një kryengritje e hapur, padyshim, sepse Krishtërimi nuk e kishte prerë kordonin me kulturën greko-latine. Mirëpo, ishte akoma e rrezikshme të kërceje nga frika e dogmave dhe të kaloje në oborret e poezive dhe mendimeve të botës idolatriste. Sidoqoftë, Evropa ishte e detyruar të thyente zinxhirët, të vërtetonte pjekurinë, të shpëtonte dinjitetin që po gërhiste. Kështu, intelektuali perëndimor do ta lërë mënjanë Krishtërimin, i cili ishte shpërfytyruar nga deformimet e ndryshme që kishte pësuar dhe gjithnjë e më shumë do të hyjnizonte veten.

Kuptimi i dytë i humanizmit është feja e njerëzimit. Ndonjë mendje e lirë, që ishte mërzitur nga absurditetet e Kishës, tha: “Nuk ka perëndi në natyrë, njeriu krijon perëndinë. Shoqëria i ka pasqyruar në kupën e qiellit vlerat e veta, e ka hyjnizuar njeriun.”; një tjetër: “Shkenca është e vetmja udhërrëfyese që do të shpëtojë njerëzimin.”, as Zoti pra e as i adhuruari.

Feja ishte tëhuajësimi i njeriut, një lloj opiumi. Flamurtarët e mendimit të shekullit të kaluar e himnizuan Prometeun, atë Promete që thoshte: “I urrej të gjitha perënditë!” Mirëpo, perënditë që Prometeu urrente, a nuk ishin vallë idhujt e një epoke të errët, të përgjakshme, të ligë e epshndjellëse?

Për evropianin, humanizmi është një idhull që zë vendin e feve që ka humbur, të besimeve që ka shkatërruar. Humanizmi është një sëmundje e të iluminuarit, por askush nuk mund t’i vërë kufijtë e këtij ‘izmi’. Thonë se humanizmi është për të absolutizuar njeriun, për të bërë që njeriu të arrijë në pikën më të lartë që mund të arrijë, pra, për t’u bërë njeriu i vërtetë, njeriu i përsosur. Po kush është shembull për këtë? Sokrati, Vinçi, Erasmusi, Gëtja? Njeriu ideal i Niçes ishte mbinjeriu; pushtetarët e kohëve të vona e kanë vërtetuar se sa e rrezikshme ishte një ëndërr e tillë.

Përsa u përket heronjve të Carlyle-s, ata ishin nga një e vërtetë apo të huaj, që jetuan apo që pretendohet se kanë jetuar në të shkuarën. Humanizmi na qenkësh hyjnizimi i njeriut. I cilit njeri? Filozofit? Kozmonautit? Masës? Humanizmi ishte flamuri edhe i kishës, që po kuptonte se po i lëkundej pushteti. Njerëzimin po e ftojnë për vëllazëri duke vënë dorashka të mëndafshta mbi kthetrat e përgjakura, bijtë e Pierre l’Hermite-ve dhe Ignace de Loyola-ve, të cilët thërrisnin gjithandej duke thënë se ishin mu ata humanistët e vërtetë.

Një historian katolik thotë: “Humanizmi i krishterë është vepër e përzierjes mes idealit të fesë së grekëve me Ungjillin. Filozofia greke, qasja latine e së drejtës dhe teologjia judeo-kristiane dalin në të njëjtën pikë. Fenomeni kryesor që shfaqet në hartë është vlera e njeriut.” (Grouset)

Po Islami? Nëse humanizmi është admirimi që ndihet ndaj artit idolatrist, bota islame ka jetuar pa haber nga ky adimirim. Islami, që lindi në shkretëtirë, ishte i mbyllur ndaj joshjes së çmendur dhe mëkatare të poezisë greke. Pasi, nuk mund të dëgjojnë këngët e sirenave ata që nuk mund të lundrojnë në detet e gjera. Islami sikur pati marrë mendimin nga Greqia dhe Roma, pati shtuar qenien e elementeve ushqyese, e pati lënë mbrapa procesin e shtrydhjes. Le të mos harrojmë se Evropës së zhytur në errësirë, ishin myslimanët ata që ia prezantuan gjeniun më të madh të epokës së antikitetit, Aristotelin, që do të thotë se një nga burimet kryesore të humanizmit perëndimor është Islami. Ç’e do se Islami s’është interesuar as për Homerin e as për Virgjilin. Për Xhahidhin (772 – 870), bota fillon me poetët e Shtatë Poemave. Përse Islami duhet t’i kthehej artit grek dhe latin? Nuk bëhej fjalë për ndonjë gjë të përbashkët, as gjuhë e as shije.

Si është ndikimi i humanistëve të Rilindjes mbi humanizmin bashkëkohor? Thënë ndryshe, vëmendja e një Fojerbahu, Renani, Marksi, mos është bërë transmetuesja e kumtit të Rilindjes, që i jep flatra fatit mrekullor dhe vlerës së pashembullt të njeriut? Sikur mos të ishin ata, mos vallë Comte nuk do të krijonte Fenë e Njerëzimit? Nuk e dimë.

Ne nuk arritëm të bëhemi humanist, ngaqë nuk e përjetuam Rilindjen? Pikësëpari, historia e Rilindjes, më shumë se një e vërtetë, është një mit italian. Në mendim nuk ka një rilindje, një rikërcim. Në Islam nuk ka as kishë e as ndonjë ndërmjetësues mes Zotit dhe njeriut. Mendimi islam kundrejt cilës trysni duhet të rezistojë, kujt do t’ia vërtetonte pavarësinë e vet?

Nëse humanizmi është respekt ndaj dinjitetit të njeriut, nëse është t’i bësh nderim të veçantë njeriut, brenda natyrës, atëherë Islami është i vetmi humanizëm. Nëse “Humanités” është edukatë, qytetari, kontroll i egos, respekt ndaj së shenjtës, atëherë Islami, veçanërisht mistika islame, është fiks “Humanités”. Vetëm në Islam njeriu është krijesa më e nderuar. Nga njëra anë, është dhé dhe nga tjetra është i shenjtë. Qenia e mrekullueshme që kornizohet me bejten e shquar të Fejzi Hindiut:

“Më madhështor se qielli, më i rëndomtë se dheu. Nëse je i varur nga zullumi i asgjësë, s’je tjetër veçse dhé; nëse je manifestuesi i nurit hyjnor, Arsh je!”


[1] Sami Frashëri thotë: “Dashuri ndaj njerëzimit” (Kamus-u fransevi). Ky ‘izëm’, sipas Kemal Tahirit, “është një re prej tymi që ka dalë për të mbuluar kolonizimin borgjez, i cili është kolonizimi më i poshtër”. Për Ergun Gëze: “Është një sistem që shkëput shpirtin e njeriut nga burimet metafizike dhe si pasojë, është një sistem i shkretë që i kushton vëmendje sipërfaqes së njeriut… faza e fundit: njeriu mekanik”. (Përse ndodh kjo çoroditje? Pikësëpari, kjo gjë buron nga vetë fjala. Por, sidoqoftë, Kemal Tahiri ka ngatërruar humanizmin me humanitarizmin.)

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *